اندومتریوز و ناباروری چه ارتباطی دارند و آیا تشخیص این بیماری به معنای از دست رفتن شانس بارداری است؟ باید گفت که اندومتریوز در برخی بانوان باروری را دشوارتر می‌کند، اما به معنای ناباروری قطعی نیست و بسیاری از افراد با پیگیری درست باردار می‌شوند توجه داشته باشید که شدت بیماری، وضعیت تخمک‌گذاری، سلامت لوله‌ها، سن و عوامل مربوط به شریک زندگی در این مسیر اثر دارند از همین رو شناخت علت کاهش باروری و انتخاب درمان متناسب بسیار کمک کننده است.
ارتباط اندومتریوز و ناباروری
اندومتریوز زمانی رخ می‌دهد که بافتی شبیه پوشش داخلی رحم در بیرون از رحم، مانند تخمدان‌ها، لوله‌های رحمی یا لگن رشد کند. این بافت به تغییرات هورمونی چرخه قاعدگی پاسخ می‌دهد و التهاب، چسبندگی یا کیست تخمدان ایجاد می‌کند. باید اشاره کنیم که همه افراد مبتلا با مشکل بارداری روبه‌رو نمی‌شوند اما این تغییرات می‌توانند مسیر طبیعی لقاح و لانه‌گزینی را مختل کنند.
برای بررسی تاثیر اندومتریوز بر قدرت باروری و انتخاب راهکار درمانی متناسب با شرایط خود، می‌توانید برای مشاوره با دکتر ویدا تقی‌پور بازرگانی فرم زیر را تکمیل کنید.
اندومتریوز چگونه شانس بارداری را کاهش می‌دهد؟
التهاب مداوم در لگن می‌تواند بر کیفیت تخمک، عملکرد اسپرم و فرایند لقاح تأثیر بگذارد. چسبندگی‌های ناشی از اندومتریوز نیز گاهی شکل طبیعی لگن را تغییر می‌دهند؛ در این شرایط، ممکن است لوله فالوپ نتواند تخمک را به‌خوبی دریافت کند یا حرکت تخمک به‌سوی رحم با اختلال مواجه شود.
کیست‌های اندومتریوزی تخمدان، که اندومتریوما نام دارند، گاهی ذخیره یا عملکرد تخمدان را تحت تاثیر قرار می‌دهند. با این حال وجود کیست یا درد شدید به‌تنهایی تعیین‌کننده میزان ناباروری نیست. حتی در اندومتریوز خفیف و بدون چسبندگی واضح نیز ممکن است محیط التهابی لگن و اختلالات ظریف در لانه‌گزینی نقش داشته باشند.
آیا هر فرد مبتلا نابارور می‌شود؟
خیر، بسیاری از خانم‌های مبتلا به اندومتریوز به‌صورت طبیعی باردار می‌شوند و برخی نیز تا زمان بررسی ناباروری از بیماری خود اطلاع ندارند. توجه داشته باشید که اندومتریوز تنها یک عامل احتمالی در باروری است؛ سن، نظم تخمک‌گذاری، ذخیره تخمدان، باز بودن لوله‌ها، کیفیت اسپرم و مدت اقدام برای بارداری باید هم‌زمان بررسی شوند.
چگونه ناباروری ناشی از اندومتریوز تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص دقیق کمک می‌کند درمان صرفا بر پایه شدت درد یا ظاهر سونوگرافی انتخاب نشود. پزشک ابتدا شرح حال قاعدگی، درد لگن، درد هنگام رابطه جنسی، سابقه جراحی و مدت تلاش برای بارداری را بررسی می‌کند سپس بر اساس شرایط زوج، آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های لازم برای بررسی وضعیت رحم، تخمدان، لوله‌ها و اسپرم تجویز می‌کند.
معاینه لگن
در معاینه لگن، پزشک با بررسی ناحیه تناسلی و اندام‌های داخلی لگن، به دنبال نشانه‌هایی مانند حساسیت غیرطبیعی، توده یا محدودیت حرکت بافت‌ها می‌گردد. این بررسی به شناسایی برخی علائم احتمالی اندومتریوز کمک می‌کند اما به‌تنهایی برای تأیید یا رد بیماری کافی نیست. نتایج معاینه در کنار سایر بررسی‌های تشخیصی تفسیر می‌شوند.
بررسی سابقه پزشکی و علائم
پزشک درباره علائمی مانند درد شدید قاعدگی، درد هنگام رابطه جنسی، درد مزمن لگن و سابقه مشکلات باروری سوال می‌کند همچنین مدت زمانی که فرد برای بارداری تلاش کرده و سابقه جراحی‌ها یا درمان‌های قبلی بررسی می‌شود. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند ارتباط احتمالی علائم با اندومتریوز را مشخص کرده و آزمایش‌های مناسب را برای بررسی علت ناباروری انتخاب کند.
سونوگرافی واژینال
سونوگرافی واژینال برای یافتن اندومتریوما و بررسی رحم و تخمدان‌ها کاربرد دارد اما اندومتریوزهای سطحی را همیشه نشان نمی‌دهد. ارزیابی ذخیره تخمدان، پیگیری تخمک‌گذاری و آزمایش مایع منی نیز در برنامه تشخیصی اهمیت دارند در صورت نیاز بررسی باز بودن لوله‌های رحمی انجام می‌شود تا علت‌های دیگر ناباروری نادیده نماند.
لاپاراسکوپی
لاپاراسکوپی در بعضی شرایط برای مشاهده مستقیم ضایعات، تشخیص قطعی و درمان هم‌زمان چسبندگی یا کانون‌های اندومتریوز به کار می‌رود؛ اما برای همه افراد نخستین قدم نیست. دکتر ویدا تقی پور بازرگانی با توجه به علائم، نتایج بررسی باروری، سن و برنامه فرزندآوری، ضرورت این جراحی کم‌تهاجمی را بررسی می‌کند.
چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟
اگر نشانه‌های اندومتریوز همراه با تاخیر در بارداری وجود دارد، معاینه به موقع قبل از اقدام به درمان بدون برنامه مفید است. البته توجه داشته باشید که این علائم به‌تنهایی تشخیص بیماری را قطعی نمی‌کنند اما باید بررسی شوند:
- درد شدید یا رو به افزایش در روزهای قاعدگی
- درد لگنی مزمن یا درد هنگام رابطه جنسی
- درد هنگام دفع یا ادرار هم‌زمان با قاعدگی
- مشاهده کیست مشکوک به اندومتریوما در سونوگرافی
- اقدام برای بارداری بدون نتیجه پس از ۱۲ ماه، یا پس از ۶ ماه در سنین بالاتر از ۳۵ سال
درمان و افزایش شانس بارداری
درمان اندومتریوز و ناباروری برای همه یکسان نیست. هدف اصلی در فردی که قصد بارداری دارد، حفظ یا افزایش فرصت بارداری با کمترین آسیب به ذخیره تخمدان و کمترین تاخیر است. انتخاب میان اقدام طبیعی زمان‌بندی‌شده، جراحی، تلقیح داخل رحمی یا درمان‌های کمک‌باروری به مرحله بیماری و مجموعه نتایج زوج بستگی دارد.
دارو
داروهای هورمونی اغلب درد و فعالیت ضایعات را کنترل می‌کنند، اما در زمان مصرف مانع تخمک‌گذاری یا بارداری هستند بنابراین درمان مستقیمی برای افزایش شانس بارداری طبیعی در دوره اقدام به شمار نمی‌روند. توجه داشته باشید که قطع یا شروع این داروها باید زیر نظر پزشک انجام شود زیرا تصمیم درمانی به علائم و برنامه زمانی فرزندآوری وابسته است.
جراحی
لاپاراسکوپی می‌تواند برای برداشتن ضایعات، آزاد کردن چسبندگی‌ها یا درمان برخی کیست‌ها مفید باشد، به‌ویژه زمانی که درد قابل‌توجه، چسبندگی گسترده یا یافته‌های مشخص جراحی وجود دارد. با وجود این، جراحی کیست تخمدان باید با دقت انتخاب شود؛ چون هر مداخله روی تخمدان می‌تواند بر ذخیره آن اثر بگذارد.
روش‌های کمک‌باروری
در مواردی مانند سن بالاتر، ذخیره تخمدانی پایین، درگیری شدید لوله‌ها یا وجود عوامل هم‌زمان مردانه، روش‌های کمک‌باروری مانند IVF گاهی مسیر مناسب‌تری هستند. دکتر ویدا تقی پور بازرگانی می‌تواند پس از بررسی کامل، درباره زمان مناسب ارجاع برای درمان ناباروری و جایگاه جراحی در برنامه شما تصمیم‌گیری کند.
سوالات متداول
بله، گاهی اندومتریوز خفیف با وجود نبود چسبندگی گسترده، از طریق التهاب یا اثر بر لقاح و لانه‌گزینی با کاهش باروری همراه است با این حال بسیاری از افراد با اندومتریوز خفیف طبیعی باردار می‌شوند و باید سایر عوامل زوج نیز بررسی شود.
بارداری درمان قطعی اندومتریوز نیست. تغییرات هورمونی بارداری در برخی افراد علائم را برای مدتی کاهش می‌دهد اما ضایعات پس از زایمان یا پایان شیردهی می‌توانند دوباره فعال شوند.
خیر، نیاز به جراحی بر اساس درد، اندازه و محل کیست، چسبندگی، ذخیره تخمدان، وضعیت لوله‌ها و زمان اقدام تعیین می‌شود. گاهی پیگیری زمان‌بندی‌شده یا روش‌های کمک‌باروری انتخاب مناسب‌تری است و گاهی جراحی پیش از آن سود بیشتری دارد.
اندومتریوز مانع قطعی IVF نیست و بسیاری از مبتلایان با این روش باردار می‌شوند. تصمیم برای درمان ضایعات پیش از IVF به اندازه کیست، دسترسی ایمن به تخمک‌ها، درد، سابقه جراحی و ذخیره تخمدان وابسته است؛ برداشتن هر کیست پیش از IVF ضرورت ندارد.
جمع‌بندی
اندومتریوز می‌تواند با التهاب، چسبندگی و درگیری تخمدان یا لوله‌ها مسیر بارداری را دشوار کند، اما ناباروری حتمی ایجاد نمی‌کند. مهم‌ترین قدم، ارزیابی هم‌زمان شدت بیماری و همه عوامل باروری زوج است تا فرصت درمان مناسب از دست نرود. اگر دردهای مشکوک دارید یا بارداری طبق انتظار رخ نداده است، مراجعه به متخصص زنان و نازایی برای طراحی برنامه‌ای متناسب با شرایط شما، تصمیمی آگاهانه و کمک‌کننده خواهد بود.
