اندومتریوز پیشرفته یکی از مراحل شدید بیماری اندومتریوز است که در آن بافت‌های مشابه پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد کرده و بخش‌هایی مانند تخمدان‌ها، روده و مثانه را درگیر می‌کنند. آیا دردهای شدید لگنی، قاعدگی‌های دردناک و مشکلات باروری همیشه نشانه پیشرفت این بیماری هستند؟ توجه داشته باشید که تشخیص دقیق میزان درگیری اندام‌ها نقش مهمی در انتخاب برنامه درمانی دارد. دکتر ویدا تقی‌پور بازرگانی با بررسی شرایط هر بیمار و وسعت ضایعات اندومتریوز، در تشخیص و انتخاب درمان متناسب با وضعیت بیماری به بیماران کمک می‌کنند.
علائم اندومتریوز پیشرفته
نشانه‌ها به محل ضایعات و میزان درگیری بافت‌ها بستگی دارند و شدت درد به‌تنهایی مرحله بیماری را مشخص نمی‌کند. بعضی افراد با وجود اندومتریوز شدید، درد اندکی دارند یا هنگام بررسی ناباروری از بیماری خود مطلع می‌شوند.
- درد شدید قاعدگی یا درد لگنی که بین دوره‌ها ادامه دارد.
- درد عمقی هنگام رابطه جنسی یا پس از آن
- درد هنگام دفع مدفوع، به‌ویژه در زمان قاعدگی
- درد یا سوزش ادرار و گاهی وجود خون در ادرار
- نفخ، یبوست یا اسهال، به‌خصوص اگر با چرخه قاعدگی تغییر کنند.
- مشکل در باردار شدن و گاهی خستگی همراه با درد مزمن
نکته: این نشانه‌ها اختصاصی اندومتریوز نیستند و در بیماری‌های دیگر هم دیده می‌شوند. درد ناگهانی و شدید شکم، غش، استفراغ مداوم، ناتوانی در دفع ادرار یا مدفوع و خونریزی شدید به بررسی فوری نیاز دارد.
اندومتریوز پیشرفته چگونه ایجاد می‌شود؟
علت دقیق ایجاد و پیشرفت بیماری اندومتریوز هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است. پژوهش‌ها چند سازوکار احتمالی را مطرح می‌کنند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی توضیح‌دهنده وضعیت همه بیماران نیستند و وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست.
بازگشت خون قاعدگی به لگن
بر اساس این نظریه، بخشی از خون قاعدگی به‌جای خروج از بدن، از طریق لوله‌های رحمی به داخل حفره لگن بازمی‌گردد و سلول‌های موجود در آن در این ناحیه باقی می‌مانند. البته این اتفاق در بسیاری از خانم‌ها بدون ابتلا به اندومتریوز نیز رخ می‌دهد و به‌تنهایی عامل ایجاد یا پیشرفت بیماری محسوب نمی‌شود.
زمینه ژنتیکی و خانوادگی
سابقه اندومتریوز در بستگان نزدیک با افزایش احتمال ابتلا ارتباط دارد، اما به این معنا نیست که همه افراد دارای سابقه خانوادگی حتما به بیماری مبتلا می‌شوند همچنین ژن مشخصی که به‌تنهایی ابتلا یا شدت بیماری، از جمله اندومتریوز پیشرفته، را در همه افراد تعیین کند شناخته نشده است. از سوی دیگر، نداشتن سابقه خانوادگی نیز احتمال ابتلا را منتفی نمی‌کند و بیماری را رد نمی‌کند.
التهاب و اثر هورمون‌ها
استروژن و واکنش‌های التهابی در فعالیت ضایعات اندومتریوز و ایجاد درد نقش دارند. در برخی افراد مبتلا به اندومتریوز پیشرفته، التهاب مداوم با تشکیل بافت جوشگاهی و چسبندگی همراه است توجه داشته باشید که این چسبندگی‌ها می‌توانند حرکت طبیعی اندام‌های لگن را محدود کنند و باعث ایجاد درد شود.
اندومتریوز پیشرفته چه اندام‌هایی را درگیر می‌کند؟
درگیری اغلب در لگن دیده می‌شود، اما محل و عمق ضایعات در افراد متفاوت است. اندومتریوز شدید گاهی با کیست تخمدان، چسبندگی گسترده یا نفوذ به بافت‌های عمقی همراه است و بررسی محل ضایعه برای برنامه‌ریزی درمان اهمیت دارد.
- تخمدان‌ها؛ با احتمال تشکیل کیست اندومتریوز یا اندومتریوما
- لوله‌های رحمی و بافت اطراف آن‌ها؛ گاهی همراه با چسبندگی
- پرده پوشاننده لگن و رباط‌های نگهدارنده رحم
- روده، به‌ویژه بخش انتهایی آن، و فضای میان روده و واژن
- مثانه و حالب‌ها، لوله‌هایی که ادرار را از کلیه به مثانه می‌رسانند.
- در موارد نادر، اندام‌های خارج از لگن مانند دیافراگم
آیا اندومتریوز پیشرفته باعث ناباروری می‌شود؟
این بیماری می‌تواند احتمال بارداری طبیعی را کاهش دهد، اما به معنای ناباروری قطعی نیست. چسبندگی‌ها ممکن است ارتباط تخمدان و لوله رحمی را مختل کنند و التهاب یا کیست تخمدان نیز بر باروری اثر بگذارد از همین رو سن، ذخیره تخمدان و وجود عوامل دیگر ناباروری در ارزیابی اهمیت دارند.
برای فردی که قصد بارداری دارد، بررسی وضعیت لوله‌ها، ذخیره تخمدان و در صورت نیاز آزمایش مایع منی شریک جنسی به انتخاب مسیر درمان کمک می‌کند. بسته به شرایط، اقدام برای بارداری، جراحی یا روش‌های کمک‌باروری مانند لقاح آزمایشگاهی مطرح می‌شود؛ جراحی تخمدان خود نیز احتمال کاهش ذخیره تخمدان را دارد.
بیشتر بخوانید: اندومتریوز باعث ناباروری می‌شود؟
روش‌های درمان اندومتریوز پیشرفته
درمان با هدف کنترل درد، حفظ عملکرد اندام‌ها و توجه به برنامه باروری انتخاب می‌شود و روش یکسانی برای همه وجود ندارد. پزشک پس از بررسی علائم و معاینه، بسته به شرایط از سونوگرافی تخصصی یا تصویربرداری ام‌آرآی برای شناسایی کیست و درگیری عمقی کمک می‌گیرد.
داروهای کنترل درد و درمان هورمونی
مسکن‌ها و درمان‌های هورمونی برای کاهش درد و کنترل فعالیت بیماری به کار می‌روند توجه داشته باشید که انتخاب دارو به وضعیت سلامت، عوارض احتمالی و قصد بارداری بستگی دارد؛ درمان هورمونی هنگام تلاش برای بارداری کاربرد ندارد و پس از قطع آن احتمال بازگشت علائم وجود دارد.
جراحی و لاپاراسکوپی
اگر درد با درمان دارویی کنترل نشود، اندامی در معرض آسیب باشد یا شرایط باروری بررسی جراحی را مطرح کند، برداشتن ضایعات و آزادسازی چسبندگی‌ها ارزیابی می‌شود. لاپاراسکوپی اندومتریوز با برش‌های کوچک انجام می‌شود، اما انتخاب روش به وسعت بیماری بستگی دارد و درگیری روده یا دستگاه ادراری گاه به همکاری چند تخصص نیاز دارد.
پیش از تصمیم‌گیری، درباره احتمال آسیب به روده، مثانه یا حالب، کاهش ذخیره تخمدان و احتمال باقی ماندن درد گفت‌وگو کنید. دکتر ویدا تقی پور بازرگانی بهترین متخصص زنان در مشهد می‌تواند در جلسه مشاوره، شرایط فردی و پرسش‌های مربوط به انتخاب درمان را بررسی کند.
درمان کمک‌باروری
برای برخی بیماران، لقاح آزمایشگاهی یا سایر روش‌های کمک‌باروری بدون جراحی قبلی یا پس از آن بررسی می‌شوند. این روش‌ها ضایعات را درمان نمی‌کنند، اما با توجه به سن، ذخیره تخمدان، وضعیت لوله‌ها و دیگر عوامل ناباروری در برنامه بارداری جای دارند.
آیا اندومتریوز پیشرفته بعد از جراحی عود می‌کند؟
بله، بازگشت درد یا ضایعات پس از جراحی امکان‌پذیر است اما نتیجه جراحی برای همه افراد یکسان نیست. درد پس از عمل همیشه نشانه عود ضایعات نیست بلکه برای تشخیص علت آن باید بررسی تخصصی انجام شود.
در افرادی که بلافاصله قصد بارداری ندارند، پزشک گاهی درمان هورمونی پس از جراحی را برای کاهش احتمال بازگشت علائم پیشنهاد می‌کند پس پیگیری منظم و مراجعه در صورت بازگشت درد یا بروز علائم تازه به تصمیم‌گیری به‌موقع کمک می‌کند.
سوالات متداول مربوط به اندومتریوز پیشرفته
خیر، شدت درد به‌تنهایی مرحله بیماری را مشخص نمی‌کند و بررسی پزشکی لازم است.
خیر، انتخاب درمان به علائم، محل درگیری و برنامه بارداری بستگی دارد.
بازگشت درد یا ضایعات ممکن است، اما درد پس از عمل همیشه نشانه عود نیست و باید بررسی شود.
درد ناگهانی و شدید شکم، غش، استفراغ مداوم، ناتوانی در دفع ادرار یا مدفوع و خونریزی شدید نیازمند بررسی فوری هستند.
نتیجه‌گیری
اندومتریوز پیشرفته به دلیل درگیری گسترده بافت‌های لگنی، نیازمند برنامه درمانی دقیق و پیگیری منظم است. انتخاب درمان به محل ضایعات، شدت علائم، میزان چسبندگی اندام‌ها و شرایط باروری بیمار بستگی دارد همچنین درمان دارویی، جراحی و مراقبت‌های پس از آن هرکدام در کنترل بیماری نقش دارند. برای بررسی شرایط و انتخاب برنامه درمانی مناسب، مراجعه به دکتر ویدا تقی‌پور بازرگانی متخصص زنان و زایمان و نازایی در مشهد، فرصتی برای دریافت مشاوره تخصصی و پیگیری روند درمان فراهم می‌کند.
